West Cyclades

ΕΛΕΝΑ ΛΕΒΑΝΤΗ

Τρεις είναι οι κύριοι λιθολογικοί τύποι που απαντούν στην ευρύτερη περιοχή του Σπηλαίου, τα μεταμορφωμένα γαβρικά πετρώματα 600 μ. δυτικά της Δρυοπίδας και στις ρεματιές προς το Μέριχα, οι σχιστόλιθοι και τα μάρμαρα ως ενδιαστρώσεις εντός των σχιστόλιθων.
Η ίδια ονομασία του σπηλαίου "καταφύκι" (καταφύγι) μαρτυρά και τη χρησιμότητά του κατά το παρελθόν, όταν τα κυκλαδονήσια μάστιζε η πειρατία. Ένας από τους λόγους που χτίστηκε στη συγκεκριμένη περιοχή το χωριό "Σύλλακα" (σημερινή Δρυοπίδα) ήταν και ύπαρξη του σπηλαίου που χρησιμοποιείτο από τους κατοίκους του χωριού ως καταφύγιο σε περιπτώσεις πειρατικών επιδρομών.
Ο περιηγητής αρχαιολόγος Λουδοβίκος Ρος αναφερόμενος σε επίσκεψή του στο σπήλαιο "Καταφύκι", στις 26 Δεκεμβρίου 1837, γράφει μεταξύ άλλων: "οι κάτοικοι του χωριού συνηθίζουν να μαζεύονται εδώ (στο σπήλαιο) την Μεγάλη Λαμπράν και να χορεύουν κάτω από το φως της λάμπας".
    

Μέσα στο σπήλαιο, ύπάρχει γουρνάκι όπου τρέχει νερό και στο οποίο έχει σχηματισθεί σταλακτικός και σταλαγματικός διάκοσμος. Μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του '60, ασθενείς του χωριού που έπασχαν από διάφορες ασθένειες (στομαχικές και κοιλιακές) έπαιρναν νερό από το γουρνάκι, το έπιναν και αλείφανε με αυτό τις πάσχουσες περιοχές.

Το Καταφύκι δεν ξέφυγε όμως, από τα συμπτώματα του 'μεταλλευτικού πυρετού" της εποχής (1835 με 1910 περίπου). Σε εργασία του Γερμανού ειδικού G. Fielder του 1840 αναφέρονται τα κοιτάσματα του σιδήρου που εξορύσσονταν από τις στοές που είχαν διανοιχτεί μέσα στο σπήλαιο. Η εξορυκτική δραστηριότητα εκτιμάται όχι τόσο από την αρχή της περιόδου μέχρι την οικονομική  κρίση του τέλους της δεκαετίας του 1910, αλλά από τότε μέχρι τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο όταν καταστράφηκε και όλος ο σταλακτικός πλούτος.

Το σπήλαιο έχει τρεις υποστάσεις, φυσικό περιβάλλον, λαογραφικός τόπος, ανενεργό ορυχείο, πυρήνας ενός χαρακτηριστικού μεταλλευτικού τοπίου των αρχών του αιώνος πάνω στο νησί. Είναι το μόνο με την τελευταία διάσταση αξιοποιημένο σπήλαιο στην Ελλάδα.

Ο Γάλλος περιηγητής Reglus, το 1910, αναφέρει στο τρίτομο βιβλίο του ότι το Καταφύκι είναι ένα από τα ωραιότερα και άξια προσοχής σπήλαια και το θεωρεί μαζί με εκείνο της Αντίπαρου τα σπουδαιότερα των Βαλκανίων. Στην δεύτερή του επίσκεψη. το 1937, ομιλεί για καταστροφή ενός εκ των ωραιότερων σπηλαίων των Βαλκανίων "η απώλεια για το νησί της Κύθνου πρέπει να θεωρείται λίαν σημαντική από τουριστικής απόψεως".

Η ανάδειξη του σπηλαίου ως φυσικού μνημείου αποτελούσε όραμα δεκαετιών για τους Δρυοπιδείς. Πολλοί επιφανείς Δρύοπες ενοχλούσαν την κεντρική διοίκηση για πόρους και προγράμματα.

Το 1969 η αείμνηστη σπηλαιολόγος Πετροχείλου κάνει την πρώτη αποτύπωση του εσωτερικού χώρου που αποτελεί και το σημερινό επισκέψιμο τμήμα του για λογαριασμό της Ελληνικής Σπηλαιολογικής Εταιρίας.

Το 1996 ο πατριώτης γεωλόγος Γεώργιος Μαρτίνος (Συμπεθερούλης) μέλος μιας παρέας, ζητάει την αρωγή του τότε Προέδρου της Κοινότητας και μετέπειτα Δημάρχου της Κύθνου για την αξιοποίησή του, με αποτέλεσμα να του αναθέσουν τη μελέτη ανάδειξης.

Από ανήμερα της Παναγιάς της Κανάλας το 2003 και με ανάδοχο τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας Κωστή Στεφανόπουλο, το όνομα του πρόωρα εκλιπόντος γεωλόγου συνοδεύει το σπήλαιο Καταφύκι στη σιωπή του.